Artykuł zamieszczony za zgodą autora Pana Andrzeja Matusiewicza
 Szlacheckie gniazda
Sosnowy Grąd
Próżno na współczesnych mapach lub w oficjalnych wykazach miejscowości gminy Jeleniewo szukać nazwy Sosnowy Grąd. Przestała istnieć po II wojnie światowej, choć mogła się wówczas wykazać prawie dwuwiekową tradycją.
Początki folwarku o tej nazwie związane są z ostatnimi latami panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pojawiła się wtedy tendencja do dawania dóbr ekonomicznych, czyli państwowych w dożywocia lub wieloletnie dzierżawy.
W 1790 roku Stanisław August Poniatowski kolonię Sosnowy Grąd leżącą w parafii Jeleniewo nadał Maciejowi Eysymonttowi h. Korab komornikowi grodzieńskiemu w 50-letnią emfiteuzę (dzierżawę). Ponieważ dokumenty o charakterze ekonomicznym lub opisowe dotyczące Sosnowego Grądu nie zachowały się albo też do nich nie trafiłem, dzieje folwarku przedstawię głównie przez historię rodzin jego dzierżawców i właścicieli.
Brat obdarowanego Macieja Eysymontta, Aleksander Michał (ur. ok. 1750) był sędzią grodzkim grodzieńskim (1777), wojskim i podstarościm grodzieńskim oraz posłem na sejm w 1788 roku. Po śmierci Macieja (przed 1810 r.) Sosnowy Grąd przypadł Janowi Nepomucenowi (ur. ok. 1774), synowi Aleksandra Michała. W 1808 roku Jan Nepomucen został podsędkiem powiatu sejneńskiego, a następnie sędzią pokoju powiatu sejneńskiego. Po 1815 roku dzierżawił dobra rządowe Koniecbór i Szczebra. Pełnił wówczas funkcje sędziego pokoju powiatu dąbrowskiego i wchodził w skład rady obywatelskiej województwa augustowskiego. Zmarł na początku lat trzydziestych XIX wieku. Żona, Tekla z Tańskich (ur. ok. 1780) po śmierci męża zamieszkała w folwarku Berżniki i „nie mogąc z powodu odległości w rzeczonym folwarku prowadzić porządnie gospodarstwa” od 23 kwietnia 1832 roku scedowała za 12 tys. zł. swoje prawa na syna Michała Kazimierza (ur. 1 marca 1809 Sosnowy Grąd)
Michał Kazimierz miał co najmniej siedmioro rodzeństwa. Byli to: Aleksander Michał (ur. 3 marca 1810 Sosnowy Grąd), Kazimierz Jan Franciszek (ur. 9 lutego 1811 Sosnowy Grąd), Aleksander Jan (ur. 20 czerwca 1812 Sosnowy Grąd), Anna Wiktoria (ur. 3 lutego 1814 Sosnowy Grąd), Henryka Wiktoria (8 maja 1815 Sosnowy Grąd – 9 listopada 1816 Sosnowy Grąd), Maria (zm. 5 sierpnia 1859 Łomża) i August Ludwik. Ten ostatni wraz z matką wylegitymował się w 1840 roku ze szlachectwa przed Heroldią Królestwa Polskiego.
Dwaj bracia, Aleksander Jan i Kazimierz Jan Franciszek, uczestniczyli w powstaniu listopadowym i wojnie z Rosją. Obaj walczyli w 2 pułku, po powstaniu przebywali we Francji, a później wrócili do kraju. Aleksander Jan studiował na Uniwersytecie Warszawskim. Do Francji przybył w połowie września 1832 roku. Był członkiem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Ożenił się z Francuską i miał z nią dzieci. W 1843 roku powrócił do Polski.
Kazimierz Jan Franciszek ukończył szkoły w Sejnach. Udział w powstaniu rozpoczął jako podchorąży, a w końcu kwietnia 1831 roku został awansowany na podporucznika. Uczestniczył w wyprawie Dwernickiego na Wołyń i bił się pod Boremlem. Przeszedł do Galicji i był internowany przez Austriaków. Trafił do Francji w sierpniu 1832 roku, a powrócił do kraju w 1859 roku.
Ich siostra Maria miała za męża Romualda Ciemnołońskiego, dzierżawcę między innymi pobliskiej Sidorówki (1826). Była nauczycielką, a od jesieni 1858 roku właścicielką prywatnej szkoły elementarnej w Suwałkach. „Była to niewiasta pobożna, wzorowo poświęcająca się matka. Należała do bractwa przy kościele i do towarzystwa amatorskiego chóru kościelnego”.
Dodajmy jeszcze, że urodzinom i chrzcinom Aleksandra Jana towarzyszyły niezwykłe wydarzenia. Wówczas w parafii jeleniewskiej kwaterowały wojska Wielkiej Armii szykujące się do uderzenia na Rosję. We dworze w Sosnowym Grądzie przebywał dowódca IV korpusu, generał Jan Aleksander Junot książę d’Abrantes oraz jego adiutant Andrzej d’Lagrave. To oni zostali świadkami na chrzcie urodzonego cztery dni wcześniej Aleksandra Jana. Akt uroczystości podpisał jedynie ojciec chłopca, bo „świadkowie zaś przytomni dla spiesznego marszu podpisać się nie mogli”.
W Sosnowym Grądzie mieszkała przez jakiś czas siostra Macieja Eysymontta, Elżbieta (ur. ok. 1763). Zmarła 4 stycznia 1843 roku jako panna. W akcie zgonu zapisano: „zamieszkała w Grodnie przy familii”.
Michał Kazimierz Eysymontt dość szybko, bo już 26 marca 1834 roku przekazał prawa do dzierżawy Fabianowi Rodkiewiczowi herbu Pobóg, synowi Jana i Barbary (ok. 1778 - 20 lipca 1845 Postawele, pochowany na cmentarzu w Jeleniewie). Rodkiewicz był dziedzicem części wsi Głębocz Wielki w parafii Szumowo, burmistrzem Raczek (1816-1818), pisarzem komory celnej w Raczkach (od 1818). Rodkiewicz należał do informatorów gen. Ignacego Prądzyńskiego, podczas przygotowywania kosztorysu projektu Kanału Augustowskiego. W notatkach Prądzyńskiego znajdują się własnoręcznie spisane przez Rodkiewicza informacje. W 1826 roku nabył kamienicę w Suwałkach, od 1838 roku dzierżawił folwark Przejma, a przed samą śmiercią folwark Postawele należący do ekonomii Kadaryszki. Wylegitymował się ze szlachectwa w 1844 roku. Sosnowy Grąd dzierżawił zapewne do 1839 roku.
Z żoną Anną z Onacewiczów miał co najmniej sześcioro dzieci. Byli to: Józefa (ur. 19 marca 1829 Głębocz Wielki) żona Ignacego Zielińskiego (ok. 1814 – 19 listopada 1859 Suwałki) obrońcy sądowego w Suwałkach; Marianna (zm. 17 maja 1831 Sosnowy Grąd); Wiktoria (ur. 9 lutego 1833 Sosnowy Grąd); Józef Julian Rodkiewicz (ur. 14 marca 1834 Sosnowy Grąd) był rządcą folwarku w Ługielach (1856), dzierżawcą folwarku Zygmuntowo (1867), Suchorzecz (1885); Stanisław Ludwik (ur. 23 stycznia 1837 Sosnowy Grąd) ukończył suwalskie gimnazjum (1854), był asesorem sądu policji poprawczej wydziału kalwaryjskiego (1862); Bolesław Wojciech (ur. 24 kwietnia 1839 Sosnowy Grąd) ukończył suwalskie gimnazjum, studiował medycynę w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie (1862), uczestniczył w powstaniu styczniowym, został zesłany na Syberię.
Po Fabianie Rodkiewiczu dzierżawcą Sosnowego Grądu został były kapitan wojsk pruskich Augustyn Herbst (ur. ok. 1817). Miał za żonę Wilhelminę z Millerów (ur. ok. 1827). W Sosnowym Grądzie urodziła im się córka Luiza Maria (ur. 14 czerwca 1846).
Po Augustynie dzierżawcą Sosnowego Grądu został najpewniej jego brat Marcin (ur. 6 listopada 1825 Berżniki). Będąc już w Sosnowym Grądzie poznał Józefę Benedyktę Woruszyłło (ur. 21 marca 1839 Kleszczówek), córkę Józefa, dzierżawcy pobliskiego Kleszczówka. Młodzi w 1855 roku wzięli ślub w Wiżajnach. Nim to nastąpiło spisali umowę przedślubną.
Marcin Herbst otrzymał tytułem posagu 1500 rubli oraz inwentarz o wartości 450 rubli. Ów inwentarz tworzyły: 4 woły, 7 krów, 10 owiec, koń, 4 sztuki trzody chlewnej, fortepian mahoniowy, wykonane z drzewa jesionowego: 12 krzeseł, 2 fotele, kanapa, stół przed kanapę z klapami, 2 stoliki kątowe, 2 łóżka oraz srebra na 12 osób i miedź w różnych naczyniach (funtów berlińskich 40). Pan młody z kolei na zaspokojenie sumy posagowej „na rzecz i własność przyszłej swej żony Józefy Woruszyłło sprzedaje i zbywa następujący inwentarz i przedmioty jego własnością będące”: 12 koni fornalskich, 20 krów, 12 wołów, 13 sztuk „młodzieży trzyletniej”, 9 cieląt, 30 owiec, 20 sztuk trzody chlewnej, 6 wozów fornalskich, zaprzęgi do 6 wozów, zaprzęgi pojazdowe, bryczka polowa, sanie polowe, „chomątów ruskich cztery, a jeden pojedynczy”, „szorów cztery z kluczami”, 3 dywany dobrej roboty, 6 sań roboczych, 4 brony żelazne, 14 soch, miedź kuchenna (50 funtów berlińskich) i browarna, naczynia drewniane browarne z okuciem żelaznym.
Wnukiem Marcina Herbsta był Stanisław Herbst (1907-1973) wybitny historyk wojskowości, miast i kultury nowożytnej, uczeń Wacława Tokarza i Oskara Haleckiego, autor artykułu „Analiza układu przestrzennego miasta Sejny” (Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej. Białystok 1963).
Na przełomie lat 50 i 60-tych XIX wieku kolejnym dzierżawcą Sosnowego Grądu był Bartłomiej i Joanna z Krzyżanowskich Oppanowiczowie.
Nie wiemy dokładnie, kiedy Sosnowy Grąd (265 mórg 190 prętów = ok. 149 ha) wrócił do skarbu Królestwa Polskiego, ale podczas akcji tworzenia donacji po powstaniu styczniowym został włączony do majoratu Kaletnik. Tworzył go wraz z folwarkami: Kaletnik (337 mórg 242 pręty), Wiatrołuża (163 morgi 269 prętów; patrz „Jaćwież” 2006 nr 34) i Zegaryszki (145 mórg 145 prętów). Dołączono do niego także las Miszorce (105 morgów) w gub. piotrkowskiej oraz dwa inne kawałki lasu w gub. piotrkowskiej (102 morgi 139 prętów). Cały majorat obejmował zatem 1120 morgów i 85 prętów (ok. 627 ha) i miał przynosić właścicielowi 750 rubli czystego dochodu rocznie. Na tę kwotę składało się 255,61 rubli dochodu z Kaletnika, 56,21 rubli z Wiatrołuży, 140,79 rubli z Sosnowego Grądu, 91,23 rubli z Zegaryszek i 206,16 rubli z lasów.
Właścicielem całości na mocy aktów nadawczych z 15 kwietnia 1871 i 10 września 1877 roku (dotyczył lasu w gub. piotrkowskiej) został Hipolit syn Teodora Szczerbacki były prezes kieleckiej komisji ds. włościańskich. Po nim władał majoratem jego syn Teodor.
W końcu 1878 roku w Sosnowym Grądzie był jeden dym liczący 20 mieszkańców (12 mężczyzn i 8 kobiet), w 1887 roku były dwa dymy także z 20 mieszkańcami (14 mężczyzn i 6 kobiet), w 1902 roku jeden dym z 13 mieszkańcami.
W niepodległej Polsce po 1918 roku wszystkie rosyjskie donacje wróciły do skarbu państwa i zostały w większości przekazane na potrzeby reformy rolnej.
Plan parcelacyjny Sosnowego Grądu już w 1921 roku sporządził Jerzy Szerszeń. Powstały między innymi gospodarstwa Józefa Wasilewskiego (8,96 ha), Aleksandry Miniewiczowej (11,2 ha), Piotra Staszewskiego (12,91 ha), Antoniego Anuszkiewicza (13,56 ha) i Elżbiety Borkowskiej (4,52 ha). Nieco ponad 15 ha przewidziano dla kościoła w Jeleniewie.
Zabudowania folwarczne oraz 35 ha 591m2 odseparowano jako oddzielną kolonię i później założono dla niej księgę hipoteczną „Kolonia Sosnowy Grond nr 3 i 4”.
Stosownie do umowy przedwstępnej zawartej z Komisarzem Ziemskim w Suwałkach 20 grudnia 1922 roku jej nabywcą miał zostać Józef Tyszko syn Erazma. Nabywaną działkę objął w posiadanie nieco wcześniej, 15 listopada 1922 roku. Okręgowy Urząd Ziemski w Białymstoku wycenił ją wraz z lasem na 12979 zł 15 gr., a nabywca tytułem zadatku wpłacił 484,80 zł.
Józef Tyszko zmienił jednak swoją decyzję i aktem z 24 marca 1928 roku przelał swe prawa na Serafina Sobotko z Moskiewszczyzny za 3484,80 zł w tym za inwentarz żywy i martwy oraz zasiewy 2700 zł., za budynki 300 zł., reszta – 484,80 zł – jako zwrot wpłaconego zadatku. Stosowne orzeczenie Okręgowy Urząd Ziemski w Białymstoku wydał 30 października 1928 roku.
Nabywca miał zapłacić skarbowi państwa wraz z odsetkami 13773,96 zł. Przy sporządzaniu dokumentacji wpłacił 1826,39 zł, a resztę winien był spłacić w ciągu 41 lat w ratach półrocznych wraz z 5% odsetkami (po 345,28 zł rocznie). Serafin Sobotko objął „Kolonię Sosnowy Grond nr 3 i 4” 1 lipca 1929 roku. W posiadaniu jego rodziny pozostaje do dzisiaj.
Za pomoc w gromadzeniu materiałów do tego tekstu serdecznie dziękuje Irenie i Wojciechowi Baturom z Augustowa oraz Marii Wrede z Warszawy.
Literatura:
Archiwum Państwowe w Suwałkach, Notariusz Kassakajtis 1928, Jan Zpiórkiewicz 1832, 1838, Olędzki 1855; Hipoteka Suwalska: Kolonia Sosnowy Grond nr 3 i 4 Z 189, 162 Majorat Kaletnik, Suwałki nr 14; Urząd Stanu Cywilnego Suwałki 1867, 1885, Jeleniewo 1810-1812, 1814-1816, 1831, 1833-1834, 1838-1839, 1843, 1846; Robert Bielecki, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, Warszawa 1996, t. II E-K, s. 25-26; Jerzy Szumski, Eysymontowie i Mejerowie właściciele Hołnów Mejera i Krasnogrudy. W: Drobna szlachta podlaska w XVI-XIX wieku. Białystok 1991, s. 168,174; Gazeta Codzienna 1859 nr 331 z 2/14 grudnia.
Andrzej Matusiewicz
Więcej o Macieju Eysymoncie i jego następcach: http://pogranicze.sejny.pl/archiwum/krasnogruda/dwor/jacwiez2.htm

Powered by Etomite CMS.